Już jakiś czas temu, zaskoczony pojawiającymi się w statystykach strony słowami kluczowymi typu jak powstaje papier, postanowiłem stworzyć wpis specjalnie dla osób, które interesuje ta tematyka. Kiedy wczoraj trafiłem na nie po raz kolejny, postanowiłem nie zwlekać.

Na początku należałoby zapytać, jak i gdzie powstał papier? Najstarsze dowody jego istnienia pochodzą z 8 roku p.n.e., z terenu dzisiejszych Chin – w tymże państwie wynaleziono także metodę masowej produkcji tego materiału (kronikarze przypisują ten wynalazek kanceliście Cai Lunowi, żyjącemu w II wieku n.e. na dworze cesarza He Di). Proces produkcji papieru czerpanego (ta odmiana była wynaleziona jako pierwsza) nie zmieniła się znacząco na przestrzeni dziejów i składa się z następujących faz:

• gotowanie masy roślinnej w wodzie z dodatkiem popiołu drzewnego lub mleka wapiennego
• płukanie masy
• miażdżenie
• rozprowadzenie masy w wodzie
• zlanie do kadzi
• czerpanie ramką z sitem
• przekładanie sitem formowym dla ograniczenia formatu i grubości arkusza
• odsączenie wody
• przełożenie na arkusz filcu
• suszenie
• wygładzanie kamieniami

Chiński wynalazek prędko rozprzestrzenił się na terenie całej Azji: w VI wieku trafił do Japonii, gdzie poddano go kilku zmianom i nazwano washi.

Swoją tradycyjną metodę produkcji papieru Japończycy nazywają nagashizuki – odpowiada ona wschodnim metodom produkcji papieru i zachowała się do dzisiejszych czasów. Pojęcie to oznacza z grubsza rzecz biorąc czerpanie papieru przez wielokrotne zanurzanie formy (…) podczas czerpania sito zanurza się wiele razy w zawiesinie włókien, przez co odkładają się one w kilku warstwach, aż do osiągnięcia pożądanej grubości. (…) Z powodu szczególnie długich włókien używano łyka drzew kozo, mitsumata i gampi.

Mała historia papieru – Japońska metoda wytwarzania papieru

Do Europy papier trafiał od VIII wieku (jako towar sprzedawany przez Arabów, którzy sami poznali go zaledwie kilkadziesiąt lat wcześniej, w 751 r.), ale pierwsze młyny papiernicze powstały dopiero w XII stuleciu (1144, Xativa koło Walencji). W Polsce pierwszy powstał w 1491 roku, założony przez Fryderyka Schidlinga w Prądniku Wielkim (obecnie Dzielnica III Prądnik Czerwony w Krakowie).

Europejscy papiernicy wprowadzili kilka zmian w procesie produkcji – największą było zastosowanie wynalezionego w XVII wieku tzw. holendra (specjalnej maszyny do rozcierania materiału, z którego miał powstać papier), który jest używany (w udoskonalonej formie) w fabrykach po dziś dzień. Wcześniej surowiec do produkcji należało rozcierać ręcznie, co było bardzo czasochłonne.

Pierwszym krokiem na drodze mechanizacji produkcji papieru była maszyna, skonstruowana pod koniec XVIII wieku przez Nicholas-Louisa Roberta. Na niej wzorowali się późniejsi twórcy podobnych urządzeń (bracia Fourdrinier, Widmann, Illig) – w 1827 maszyny papiernicze wymagały asysty już tylko 5 ludzi, podczas gdy do tej pory praca ręczna angażowała nawet do 60 osób!

W drugiej połowie XIX wieku problemem stał się brak surowców do produkcji – dotychczasowe źródło (szmaty, odpady konopne oraz lniane) zaczęło wysychać. Uwagę wynalazców zwróciło drewno – jako pierwszy uzyskał zeń papier Niemiec Friedrich Keller.

Od tamtej pory następuje nieustanny wzrost wydajności wielokrotnie ulepszanych maszyn – uruchomiona w 1997 największa papiernia austriacka produkowała rocznie 500 000 ton papieru.

Źródła, z których korzystałem przy pisaniu tego tekstu, oraz strony, które warto odwiedzić:

• hasło Papier w Wikipedii
• Mała historia papieru Romana Plebańskiego
• Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju
• Wirtualna historia książki i bibliotek