Blog Adama Klimowskiego » Edukacja

Klasyka wśród nas – część 19: „Planety” Gustava Holsta

adamklimowski — Mon, 19 Apr 2010 14:41:11 +0000

Wiosną 1913 roku grupa angielskich artystów spędzała wakacje na Majorce. Jednym z nich był Gustav Holst – kompozytor, który znajdował się w tak złej sytuacji materialnej, że mógł wybrać się na tę wyspę tylko dzięki podarunkowi nieznanego mu dobroczyńcy. Drugim był Clifford Bax – dramaturg, poeta… i astrolog. Ci dwaj panowie stali się przyjaciółmi – do tego stopnia, że sam Holst zainteresował się nauką o gwiazdach i zaczął stawiać swoim znajomym horoskopy. Wpadł także wówczas na pomysł skomponowania dzieła, które zapewniło mu wielką sławę – 7-częściowej suity Planety.

Holst poświęcił na komponowanie 2 lata. Premiera (nie licząc wcześniejszych wykonań, niedostępnych dla szerszej publiczności) miała miejsce 15 listopada 1920 roku; kompozycja zyskała ogromną popularność. Brytyjska publiczność, przyzwyczajona do zupełnie innego rodzaju muzyki, przyjęła Planety z wielkim entuzjazmem – do tego stopnia, że Holst czuł się autorem jednego dzieła…

1. Mars, The Bringer of War (Mars, zwiastun wojny).

Choć Holst stanowczo odżegnywał się od skojarzeń tej części z I wojną światową, interpretatorzy

odnosili charakterystyczny rysunek rytmiczny części Mars do alfabetu Morse’a, którym przesyłano depesze wojenne, bądź do warkotu karabinu maszynowego, którego kompozytor w tym czasie nie mógł był jeszcze słyszeć.

W czasie tworzenia wszystkich części kompozytor korzystał ze znanej w środowisku astrologów pozycji Alana Leo What is a Horoscope?; takimi słowy jest tam opisana Czerwona Planeta:

pewność siebie, ambicja, niezależność i przedsiębiorczość, upór, zbytnia gwałtowność, sprawdzanie się w akcji, walka w imieniu idei, silna wola, umiejętność szybkiego podejmowania decyzji.

2. Venus, the Bringer of Peace (Wenus, zwiastun pokoju)

Pozwolę sobie w tym miejscu zacytować urywek dzieła De Musicae Laudibus Oratio Jerzego Libana z Lednicy:

VI ton – hypolidyjski (…) przydzielony jest Wenerze, pod której wpływem ludzie stają się pobożni i skorzy do łez. Tak i ten ton skłania czasem do bogobojnych łez, pochodzących z wiary i radości, (…) najwłaściwsze są dla tego tonu słowa pobożne i święte, skłaniające do łez spowodowanych pobożnością, współczuciem i radością duchową.

3. Mercury, the Winged Messenger (Merkury, skrzydlaty posłaniec).

Tak opisuje tę część Imogen Holst, córka kompozytora:

charakter scherza (…) fantastyczne niespodzianki nieskornego leggiero, krótki rozbłysk ekstazy, najlżejszy możliwy dotyk, kłujące, częste zmiany tak swobodne jak powietrze, skwapliwość, ochoczość, pęd wichru zmieniający cię w gwałtowny wybuch energii, gwałtowne turbulencje powietrznych prądów.

4. Jupiter, the Bringer of Jollity (Jowisz, zwiastun radości)

To moja ulubiona część Planet. Wywołuje we mnie te uczucia, które uzewnętrznił sam kompozytor: przynosi radość w zwykłym sensie, ale także bardziej uroczysty rodzaj radości, związany z religijnymi lub narodowymi świętami. Stał się podstawą kilku hymnów, m.in. I vow to thee, my country oraz O God beyond all praising.

5. Saturn, the Bringer of Old Age (Saturn, zwiastun starości).

(…) tempo adagio; jednostajny, powolny ruch; częste wykorzystanie akordów zmniejszonych; charakterystyczne brzmienia: dzwony, flażolety, harfy; spokojną melodię prezentują instrumenty o ciemnej barwie i niskim rejestrze.

6. Uranus, the Magician (Uran, mag).

Nie jest to bóg Uran z mitologii, ten Uranus, który był ojcem Tytanów i Gaji, który był znienawidzony nawet przez Saturna (Kronosa). W astrologii Urana można traktować jako władcę Wodnika. W sensie pomyślanym przez Holsta właściwszym wydaje się być Prometeusz. Ten Tytan przeklęty przez bogów ośmielił się przekazać boską wiedzę zwykłym śmiertelnikom – Czarodziej, który nie taił sekretów.

7. Neptune, the Mystic (Neptun, mistyk)

Ta część jest warta uwagi z kilku względów: po pierwsze, Holst na początku rozpisał wszystkie części Planet nie na orkiestrę, ale na 2 fortepiany – za wyjątkiem Neptuna, gdzie zdecydował się na organy. Decyzję swoją tłumaczył faktem, że świat tak odległy i tajemniczy jak ostatnia planeta Układu Słonecznego zasługuje na wyjątkowe brzmienie.

Po drugie – Neptun to pierwsza kompozycja, gdzie zastosowano efekt „wyciszenia”: wprowadzenie ukrytego poza sceną chóru śpiewającego powtarzającą się wokalizę w końcowej części utworu; ostatni takt powtarzany jest do ściszenia dźwięków co uzyskane jest nowatorskim efektem zamykania drzwi sali, w której znajduje się chór. Wyobraźnia słuchaczy miała przestać odróżniać dźwięk od ciszy…

8. Pluto, the Renewer (Pluton, odnowiciel).

Wspomniałem na początku, że Planety to utwór 7-częściowy. Skąd zatem zdegradowana zaledwie parę lat temu planeta karłowata?

Została ona odkryta w 1930 roku, na cztery lata przed śmiercią Holsta. Kompozytor nie uznał jednak za stosowne uzupełnić suity, nie chcąc poświęcać więcej wysiłku dziełu, które zagłuszyło wszystkie inne jego dokonania. Dopiero w 2000 roku Colin Matthews, angielski kompozytor, członek Holst Foundation, zaprezentował światu ósmą część Planet, zadedykowaną córce Holsta, Imogen, z którą współpracował.

6 lat później Plutona zdegradowano i 7 części suity po 76 latach w pełni odpowiada aktualnemu obrazowi Układu Słonecznego.

Rozmaite części kompozycji Holsta były wykorzystywane jako inspiracja muzyczna.

Nile – Ramses, Bringer of War.

Ayaka Hirahara – Jupiter.

Znalazły się także w wielu filmach (lista z IMDb), w tym jednej kreskówce:

Duck Dodgers, Fins of War.

Kaczor Dodgers razem z wiernym Kadetem, jako reprezentanci Ziemi, wyruszają na zamieszkałą przez rekiny i delfiny planetę, by wziąć udział w obchodach kolejnej rocznicy zawarcia pokoju. Święto pokoju przekształca się w nową wojnę…

Źródła:

Antonina Szybowska Muzyka i mit. Topos planet w muzyce (na przykładzie suity symfonicznej „Planety” Gustava Holsta),
hasło The Planets w angielskojęzycznej Wikipedii,
wpis Planety wg Gustawa Holsta na blogu Classical Is Wonderful.

Podobne wpisy

Dlaczego głupiejemy? Anegdota Materny i spostrzeżenie Lisa

adamklimowski — Fri, 26 Mar 2010 20:58:55 +0000

Byłem wczoraj na debacie Dlaczego głupiejemy?, zorganizowanej przez Uniwersytet Otwarty. Muszę przyznać, że zaczęła się w miarę punktualnie, ale nie przebaczę organizatorom tego, że kilkuset osobom, które czekały na przybycie prelegentów, serwowały na okrągło głośną reklamówkę UO.

Do udziału w spotkaniu zaproszono ciekawych ludzi: Kazimierza Kutza, Krzysztofa Maternę, prof. Andrzeja Kajetana Wróblewskiego i Tomasza Lisa. Formuła zakładała, że każdy z gości będzie krótko odpowiadać na pytania, zadawane przez prowadzących debatę. Najbardziej w pamięci utkwiło mi tytułowe spostrzeżenie Tomasza Lisa i opowiedziana przez Krzysztofa Maternę anegdota.

Dziennikarz zgodził się z prowadzącym co do tego, że winę za ogłupienie społeczeństwa ponoszą na równi żyjący w symbiozie politycy i media. Przywołał także datę, jego zdaniem symbolizującą ofensywę głupoty w Polsce. 11 marca 2001: pierwsza polska edycja Big Brothera. Wtedy to cham przestał był kimś, kto się wstydzi, kto jest zażenowany. Cham przeszedł do ofensywy i zrobił karierę. Tak mniej więcej brzmiało jego spostrzeżenie: ogłupienie zyskało potężnych sojuszników w postaci głupców u władzy i sławy.

Krzysztof Materna z kolei za tragiczną sytuację obwinił coś, co kiedyś określało się mianem polnische Wirtschaft. Wspomniał pewną imprezę, na której spotkał się ze swoim znajomym, który obracał się w kręgu osób, odpowiedzialnych za stan polskiego sportu. Na rzeczonym spotkaniu obaj panowie pili tak kulturalnie, że oboje zaczęli mówić do siebie zdrobnieniami. Dla wyjaśnienia dodam, że był to moment, w którym kariera Adama Małysza po serii triumfów uległa lekkiemu załamaniu:
- Powiedz mi, [zdrobnienie], dlaczego ten Małysz… dlaczego on tak źle teraz skacze?
- Krzysiu, my, [przekleństwo], nie wiemy nawet, dlaczego on tak dobrze wcześniej skakał!

Podobne wpisy

Jak ciężko o nauczyciela (1)

Klasyka wśród nas – część 18: „Taniec węgierski nr 5″

adamklimowski — Wed, 24 Feb 2010 09:31:25 +0000

W 1853 roku 19-letni wówczas Johannes Brahms wybrał się wraz z węgierskim skrzypkiem Eduardem Remenyi w to, co dziś zwiemy trasą koncertową. Wspólnie podróżowali po Niemczech, gdzie przyszły kompozytor miał okazję poznać ówczesnych muzycznych luminarzy (m.in. Franza Liszta). To właśnie wtedy Brahms zainteresował się węgierską muzyką ludową; odnajdujemy te motywy w wielu jego utworach – przede wszystkim w Tańcach węgierskich.

Nazwą tą obejmuje się 21 melodii, z których tylko 3 zostały od początku do końca stworzone przez Brahmsa. Dyrygent Wilhelm Furtwängler powiedział o nich, że są autentycznymi ludowymi melodiami, choć skomponowanymi przez Brahmsa.

Najpopularniejszym utworem z cyklu jest Taniec węgierski nr 5 fis-moll. Jest on często wykorzystywany w popkulturze; pozwolę sobie zaprezentować kreskówkę i reklamę.

Taniec węgierski nr 5. Wykonawcy: Yehudi Menuhin (skrzypce), Adolph Baller (fortepian).

Friz Freleng, Pigs in a Polka.

Reklama Citroena C4.

Źródła:

Podobne wpisy

Na prawo patrz – część 2

adamklimowski — Thu, 18 Feb 2010 15:24:45 +0000

Siedzę sobie właśnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego; dzięki jednej z moich koleżanek dowiedziałem się, że pewien ćwiczeniowiec, na którego dyżur miałem się dziś wybrać, przeniósł go na jutro – nagle zyskałem sporo wolnego czasu :)

Postanowiłem w związku z tym napisać o koncepcji, jaką przerabiałem ostatnio na zajęciach z postępowania karnego, noszącej ciekawą nazwę: teorii owoców zatrutego drzewa.

Powstała ona w latach 20. XX wieku w Stanach Zjednoczonych przy okazji sprawy Silverthorne Lumber Co. v. United States. Sąd Najwyższy orzekł wówczas, że jeżeli na podstawie nielegalnie uzyskanego dowodu zostaną w sposób legalny uzyskane inne dowody, to i tak nie będą mogły być użyte w procesie. W uzasadnieniu wskazał na możliwość nadużywania przez policję tej instytucji, co naruszałoby czwartą poprawkę do Konstytucji.

Skąd ta niezwykła nazwa, która w pierwszej chwili skojarzyła mi się z drzewem poznania dobra i zła (którego owoce zatruły ludzkość)? Okazuje się, że także ma swoje źródło w Biblii, ale w Nowym Testamencie:

Tak każde dobre drzewo wydaje dobre owoce, a złe drzewo wydaje złe owoce. Nie może dobre drzewo wydać złych owoców ani złe drzewo wydać dobrych owoców. Każde drzewo, które nie wydaje dobrego owocu, będzie wycięte i w ogień wrzucone. A więc: poznacie ich po ich owocach. [Mt 7,17-20]

Jak wygląda sytuacja w Polsce? Dotychczasowe orzecznictwo sądów nie jest w tej kwestii jednoznaczne. Z jednej strony mamy wyrok Sądu Administracyjnego w Katowicach, które stwierdza, że (…) Koncepcja „owoców zatrutego drzewa” (…) nie została przyjęta w polskim procesie karnym, gdzie obowiązuje zasada swobodnej oceny dowodów. Ta właśnie zasada nakłada na sąd obowiązek dokonania oceny wszystkich dowodów zgodnie z dyrektywami zawartymi w art. 7 k.p.k. (…) [Wyrok SA w Katowicach z dnia 27 maja 2004 r., sygn. II Aka 160/04]. Wspomniany artykuł 7 kodeksu postępowania karnego głosi, że Organy postępowania kształtują swe przekonanie na podstawie wszystkich przeprowadzonych dowodów, ocenianych swobodnie z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego.

Z drugiej jednak strony, jak dowiedziałem się niedawno, Sąd Apelacyjny w Warszawie, podtrzymując decyzję o uchyleniu aresztu doktora Garlickiego, wypowiedział się w duchu zupełnie przeciwnym.

Sąd wyraźnie stwierdził, że zebrane w toku postępowania przygotowawczego dowody zostały pozyskane nielegalnie i nie mogą być dowodami, a nawet przesłankami do zastosowania aresztu tymczasowego. [Jerzy Marcin Majewski, Przestępstwo wnioskowe i zasada “owoców zatrutego drzewa”]

Postaram się dowiedzieć czegoś więcej na ten temat, zwłaszcza o wyroku SA w Warszawie.

Podobne wpisy

Na prawo patrz – część 1 (2)

Ogólnopolskie Dyktando 2009

adamklimowski — Mon, 23 Nov 2009 21:50:57 +0000

Tym razem nie pisałem go przed telewizorem (którego nie oglądałem już ho ho ho… a może i dłużej), ale przez Gadu-Gadu. Tylko to skłoniło mnie do zainstalowania najnowszej wersji tego programu – jest moim zdaniem zbyt przeładowana.

A oto fragment tekstu:

- Złóż otóż kontusz tuż obok, bo przyprószony on gdzieniegdzie z rzadka ciemnooliwkowymi cętkami, i włóżże te czerwono pręgowane wzdłuż antycellulitisowe legginsy z lycry.
- Oj, to raczej za pewne przyjąć by trzeba, że hajdamackie hajdawery byłyby lepsze…
- Lecz skądże ten miszmasz w twej ekstraeleganckiej zazwyczaj postaci?
- Bom poniekąd zamierzył odchudzić się co nieco. Zarzuciłem fondue z mozzarelli i gorgonzoli, oryginalne sushi, purée z ratatui, a zwłaszcza kogel-mogel i rachatłukum – i nic. Nie pomogła niskokaloryczna dieta ekspres ani inne hocki-klocki.

Zwycięzcą został Jan Chwalewski z Pabianic. Nie popełnił ani jednego błędu!

Podobne wpisy

Dyktando 2006 (0)

Klasyka wśród nas – część 16: Kiler i Lipski

adamklimowski — Mon, 21 Sep 2009 10:26:31 +0000

Pomysł na wspomnienie o utworze, który daje się słyszeć w tle rozmowy Kilera najpierw z sekretarką Lipskiego, a potem nim samym, krążył po mojej głowie już od jakiegoś czasu, ale dopiero teraz poznałem jego poprawną nazwę. Znalazłem ją na stronie Karola Lisowskiego, któremu chcę w tym miejscu bardzo podziękować. Jego aktualna strona zmieniła, jak się zdaje, adres, dlatego linkuję do tej, na której zamieścił opis soundtracku do Kilera wraz z listą utworów.

Kiler odwiedza Ferdynanda Lipskiego, którego zabójstwo zlecił mu Siara. W tle – Pizza Kiler.

Trio Sonata in C Major RV82 – 3rd movement – tak dokładnie nazywa się ów utwór. Nie wiadomo, dlaczego Machulski zdecydował się właśnie na tę sonatę Vivaldiego, ale miło z jego strony, że w filmie znaleźli coś dla siebie także miłośnicy klasyki :)

Po raz pierwszy zetknąłem się z tym utworem w serwisie z empetrójkami Wirtualnej Polski, gdzie swoją interpretację sonaty (pt. Alla polacca) zamieścił Tomek Kurjata. Zgodnie z nazwą jest ona wykonywana alla polacca (w charakterze poloneza).

Podobne wpisy

Klasyka wśród nas – część 15: Wagner e Venezia

adamklimowski — Mon, 10 Aug 2009 08:40:19 +0000

Utwory Richarda Wagnera wywołują u mnie (i wielu innych osób) skojarzenia z rzeczami wielkimi, potężnymi i dostojnymi. Sam kompozytor dbał o umacnianie tego efektu, zwracając szczególną uwagę na otoczenie, w jakim wystawiane będą jego dzieła. Celem (…) było przygotowanie spektaklu, który wprowadzi widzów w stan niemal somnabuliczny. Chodziło o to, by oderwać widza od jego codzienności, sprawić, by uczestniczył w niemal metafizycznym zjawisku – pisała o teatrze w Bayreuth Marta Biesiekierska.

A teraz wyobraźcie sobie Lot Walkirii, który byłby (jeśli chodzi o nastrój) kompletnym przeciwieństwem słynnego fragmentu Czasu Apokalipsy…

Orkiestrowe fragmenty z oper Wagnera (Tristan i Izolda, Tannhäuser, Lohengrin, Śpiewacy norymberscy, Walkiria) zagrane przez kameralny ansambl Caine’a w weneckich kawiarenkach w obecności hałasującej knajpianej publiczności. Trudno o coś bardziej absurdalnego i jednocześnie bezczelnego! A przecież Wagner e Venezia (1997; W&W 910 013-2) to chyba najbardziej lubiana pozycja pośród sympatyków amerykańskiego pianisty, a to dlatego, iż ma ona niepowtarzalny, niespotykany na innych produkcjach Caine’a nastrój, zachwyca spójnością, logicznym rozwojem przyjętej konwencji, jak również, a może przede wszystkim, dlatego, że Caine bardzo ściśle pilnuje nutowego pierwowzoru, zamieniając tylko ogrom wagnerowskiego brzmienia w akustyczny sekstet (dwoje skrzypiec, wiolonczela, kontrabas, akordeon i fortepian). [Przemysław Psikuta, Caine Variations]

Uri Caine Ensemble, Ouvertüre (From Tannhäuser)

Fragmentów pozostałych utworów z płyty możecie posłuchać na stronie ARTISTdirect.com.

Podobne wpisy

Klasyka wśród nas – część 14

adamklimowski — Sat, 11 Jul 2009 08:00:21 +0000

26 lutego 1844 roku w Theater in der Josefstadt (najstarszym do dziś działającym teatrze wiedeńskim) miała premiera Poranka, południa i wieczoru w Wiedniu (Ein Morgen, ein Mittag und ein Abend in Wien) – komedii w dwóch aktach Franza von Suppé. Jej najpopularniejszym fragmentem stała się uwertura, o której wykonanie poproszono 115 lat później samego Królika Bugsa. Dokonał tego w kreskówce Baton Bunny Chucka Jonesa i Abe’a Levitowa.

Bugs dyryguje Warner Bros. Symphony Orchestra w Hollywood Bowl, ale nie może robić tego w spokoju – przeszkadza mu a to kaszlący na widowni filister, a to stawiający opór strój dyrygenta, a nawet uparta mucha…

Warner Bros. Symphony Orchestra (dyrygent: Bugs Bunny), A Morning, Noon, and Night in Vienna.

Vienna Philharmonic Orchestra (dyrygent: Riccardo Muti), Overture from Morning, Noon and Night in Vienna.

Podobne wpisy

Klasyka wśród nas – część 13

adamklimowski — Thu, 09 Apr 2009 13:46:27 +0000

W najnowszym numerze Polityki ukazał się artykuł Doroty Szwarcman, poświęcony obecności muzyki klasycznej w powieściach kryminalnych, poczynając od uspokajających Holmesa dźwięków skrzypiec aż po wydaną niedawno powieść Jeffery’ego Deavera Manuskrypt Chopina. Zachęcam do lektury!

Podobne wpisy

Kolekcje „Wyborczej”: święte księgi

adamklimowski — Mon, 06 Apr 2009 05:29:00 +0000

Od 8 kwietnia w sprzedaży pojawi się nowa kolekcja Gazety Wyborczej: święte księgi trzech religii monoteistycznych. W rozwinięciu wpisu spis tomów wraz z datą wydania i cenami.

8 kwietnia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, tzw. Biblia Poznańska, z przedmową Arcybiskupa Metropolity Poznańskiego Stanisława Gądeckiego – tom 1 (19,99 zł)
15 kwietnia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, tzw. Biblia Poznańska, z przedmową Arcybiskupa Metropolity Poznańskiego Stanisława Gądeckiego – tom 2 (39,99 zł)
22 kwietnia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, tzw. Biblia Poznańska, z przedmową Arcybiskupa Metropolity Poznańskiego Stanisława Gądeckiego – tom 3 (39,99 zł)
29 kwietnia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, tzw. Biblia Poznańska, z przedmową Arcybiskupa Metropolity Poznańskiego Stanisława Gądeckiego – tom 4 (39,99 zł)
6 maja – Pięcioksiąg Mojżesza w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa, z przedmową Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha – tom 1 (39,99 zł)
13 maja – Pięcioksiąg Mojżesza w tłumaczeniu Izaaka Cylkowa, z przedmową Naczelnego Rabina Polski Michaela Schudricha – tom 2 (39,99 zł)
20 maja – Koran w tłumaczeniu Józefa Bielawskiego z przedmową Muftiego Rzeczypospolitej Polskiej Tomasza Miśkiewicza – tom 1 (39,99 zł)
27 maja – Koran w tłumaczeniu Józefa Bielawskiego z przedmową Muftiego Rzeczypospolitej Polskiej Tomasza Miśkiewicza – tom 2 (39,99 zł)
3 czerwca – Słownik biblijny – oksfordzki przewodnik po tematach, osobach i miejscach związanych ze Starym i Nowym Testamentem (39,99 zł)

Źródło: Kulturalny Sklep i Wyborcza.pl.

Podobne wpisy

Klasyka wśród nas – część 12

adamklimowski — Tue, 27 Jan 2009 12:44:56 +0000

Chór O Fortuna to słynny fragment kantaty scenicznej Carla Orffa pt. Carmina Burana, stworzonej na podstawie zbioru średniowiecznych pieśni o tym samym tytule. Fortuna jest tutaj grecką boginią szczęścia, władającą całym światem (świadczy o tym jej tytuł Fortuna Imperatrix Mundi).

Utwór został wykorzystany przez wiele zespołów i artystów (ich niepełna lista znajduje się w wątku The Answer Is Almost Always „O Fortuna” na forum Kickass Classical), stał się także obiektem kpin, czego dowodem jest klip z serii Misheard lyrics.

Poniżej prawdziwe słowa, „porządne” wykonanie (Chór Akademicki UW) oraz Gravity of love Enigmy.

O Fortuna
velut luna
statu variabilis,
semper crescis
aut decrescis;
vita detestabilis
nunc obdurat
et tunc curat
ludo mentis aciem,
egestatem,
potestatem
dissolvit ut glaciem.

Sors immanis
et inanis,
rota tu volubilis,
status malus,
vana salus
semper dissolubilis,
obumbrata
et velata
michi quoque niteris;
nunc per ludum
dorsum nudum
fero tui sceleris.

Sors salutis
et virtutis
michi nunc contraria,
est affectus
et defectus
semper in angaria.
Hac in hora
sine mora
corde pulsum tangite;
quod per sortem
sternit fortem,
mecum omnes plangite!